Avrupalı yatırımcılar arıtma çamurları konusunda büyük bir pazar oluşturan ülkemizden pay alabilmek için adeta kendi içlerinde bile kıyasıya yarışıyor olup, bu projelerden sorumlu kurumlar olarak organize sanayi ve belediyelerin kapılarını aşındırmaktadırlar. Bu çevresel yatırımlar, konusu gereği ülkemizde daha önce uygulama alanı bulamadıklarından, belediyeler, organize sanayiler ve bu kurumların danışmanlıklarını yapan kişiler kapsamlı bir incelemeye tabi tutulmalıdırlar. Aksi halde hem teknolojik açıdan verimsiz hem de dışa bağımlılığın sonucu olarak ortaya çıkması muhtemel yedek parça tüketimi, sık arıza yapan ve gaz sıkışmaları açısından hayati risk oluşturabilecek tesis seçimleriyle karşılaşma ihtimalinin ne kadar yüksek olacağını önceden tahmin etmek hiç de zor değil. Bu tesislerin yılın 365 günü 7/24 çalışacağını varsayacak olursak, herhangi bir aksama halinde dışa bağımlılığın ülkemizde ve ekonomisinde milyarlarca euro tahribat yapacağı aşikardır. Bu projelerin teşhirinde, ülkemizde sadece teknik konularda verilen bilgiler ve kendi ülkelerine davet ettikleri ziyaretçiler önünde yaptıkları 1 saatlik tesisin çalışması görüntüleri dışında böyle büyük yatırımlar ve insan sağlığı için risk teşkil eden konular için daha dikkatli olmamız gerektiğini hatırlatmakta fayda var. Ve bu tip proje seçimlerine giderken, 3 yıl bakım ve 10 yıl sarf yedek parça temini için garanti almanın şart olduğunu, ihale şartnamesi hazırlayan danışmanların teknik konuları kapsamlı bir irdeleme sonucunda değerlendirmesi gerektiğini, Avrupalı firmaların şartnameye hazırlık aşamasında kendi çıkarları için keyfi ve kişisel maddeler koymaması gerektiğini ve şartnamenin uluslararası rekabet koşullarında yapılması gerektiğini de unutmamalıyız.

Dünya Genelinde Kullanımda Olan Tesisi Modelleri

▪         Turbo Sistemli Kurutucular

▪         Akışkan Yataklı Kurutucular

▪         Bantlı Kurutucular

▪         Güneş Enerjili Sera Tipi Kurutma Sistemleri

Turbo Sistemli Kurutucular

Üretici firmalar hakkında yaptığımız araştırmalar ve bire bir görüşmeler sonucunda söyleyebiliriz ki patlama riski olan ve dışa bağımlı modellerdir. Dünyada patlayan tek sistem olduğu ve içindeki 1000'e yakın çamur çapasının her yıl sonunda aşınması ve yenisi ile değişmesi gerektiği için, bahsi geçen çapaların sökülmesi, yerine yenilerinin takılması, aşınanların Avrupa'ya gönderilip kaynak ile aşınan kısımların dolması ve tekrar Türkiye ye gönderilmesi ve bu işlemin her yıl tekrarlanması söz konusu olduğundan ülkemiz için uygun olduğunu söyleyemeyiz. Ayrıca, kapalı ve basınç altında çalışacağından, her an gaz sıkışmasına maruz kalacağı için patlama riski oluşturacak ve en önemlisi dönen bir rotorun üzerinde her yedek parça değişiminde bir balans sorunu oluşacaktır. Böyle büyük ve uzun bir parçanın sadece balans için her seferinde Avrupa'ya gitmesi mümkün olamayacağından, balanssız olarak çalışması durumunda da her iki uçta bulunan, dönmeyi sağlayan yataklama rulman bilyeleri dağılacağı için, karşımıza çıkan bu büyük sorunlar yüzünden bu sistemi uygulayan dünyada 1 yada 2 firma olması nedeni ile Türkiye açısından uygun bir sistemin olmadığını söyleyebiliriz.

Akışkan Yataklı Kurutucular

Kızgın yağ ısıtmalı sistemlerdir. Karşılıklı çalışan çapaların içerisinde 380 ºC'lik kızgın yağ dolaşması, çamurun içerisinde çalışan çapaların sürtünmesi ile oluşan kurutma sağlama işlemidir. Çamurun içinde sürtünme yolu ile çalışan karşılıklı çapalardan oluşan mekanik parçaların aşınması ve sonucunda kızgın yağın çamura karışımı halinde yangın ve patlama oluşacağı ve bunları önlemek adına bu parçaların sık sık değişimi söz konusu olduğundan bu sisteminde pek uygun olmadığını söyleyebiliriz.

Bantlı Kurutma Sistemleri

Dünyada en çok kullanılan, malzeme, yedek parça tüketimi olmayan ve patlama riski bulunmayan sistemlerdir. Dünyada en çok üretilen ve satılan sistemlerdir. Diğer sistemlerin genelinde kendine özgü problemler ve kusurlar bulunması ile birlikte  müşteriyi kendilerine mecbur bırakacak şekilde yedek parça sorunları olması bantlı sistem kurutucuların tercih edilmesi sonucunu doğurmuştur. Bantlı sistemlerin ekonomik, arıza bakımından sorun teşkil etmemesi, dışa bağımlı aşınan parçaların olmayışı, yedek parça ihtiyacı olması halinde, dünyanın her yerinde rahat bulunabilmesi, yangın ve patlamaya karşı risksiz bir sistem olması nedeni ile Türkiye için en uygun sistem olduğunu söylüyoruz.

Tüm bunların neticesinde, 10 yıl içerisinde Türkiye'de Avrupa Birliği kriterlerine göre 2101 belediye ve 350 Organize Sanayi Bölgesi bu tesisleri kurma mecburiyetindedir. Bunu bilen Avrupalı firmalar oluşacak bu büyük pazardan pay alabilme adına büyük emek harcamaktadırlar. Bu 10 yıllık süre zarfında Türkiye bu tesisler için yurt dışı firmalara yaptırılması halinde yaklaşık olarak 20 milyar euro ödemek zorunda kalacaktır. Oysa yerli üretimle yaklaşık olarak yarı yarıya yani 10 milyar euroya bu tesisler kurulabilir. Ülkemizde belediye, organize sanayi yetkilileri ile danışmanların bu tesisleri çok iyi incelemeleri gerekmektedir. Hangi model Türkiye'miz için en ekonomik, arızası az olan, yangın ve patlamaya karşı risksiz ve en önemlisi sürekli aşınan, bizi yurt dışına bağımlı bırakmayacak ise onun tercih edilmesi lazımdır. Bu tesislerin incelenmesi bir uzmanlık işidir. Makinelerin farklı açılardan incelenmesi, ihale şartnamesi düzenleyecek kişilerin bu konuda uzman olması veya uzman bir firmadan yardım almaları lazımdır. Bazı kalıplaşmış danışman kişiler ve firmalar konuyla ilgisi olmamasına ve uzmanlık alanı dışında olmasına rağmen ihale komisyonlarına yakınlık veya komisyon üyelerini yanıltmak yoluyla, danışmanlık hakkı elde etmekte ve kendi menfaatleri doğrultusunda işleri dilediği firmaların almasını sağlamaktadırlar. İhale şartnamelerini yurt dışı firmaların istekleri doğrultusunda değil, ülkemizin milli menfaatleri doğrultusunda hazırlanması, yoksa uzmanlarca incelenmeden alınacak bu sistemlerin bir müddet sonra arıza yapması ve ekonomik olmayışı Türkiye'yi çamur kurutma makineleri hurdalığına döndürecektir.

A.E.T. Bantlı Sistem Atık Çamur Termal Kurutma Sistemi

Çamurla ilgili değerler materyal ve araç, gereç seçiminde olduğu kadar, söz konusu makine sürüm sistemi (gazsız sistemler gibi) tasarımı için de kullanılmaktadır. Çamur bileşimindeki değişiklikler makine işlemlerini, dayanıklılığını ve tasarım ömrünü etkileyebilmektedir. Makinede, başka bir tür çamur kullanılması halinde, bir takım daha geniş ölçümler yapmak gerekecektir. Atık su şebekesindeki veya diğer şebekelerle yapılan bağlantılardaki değişiklikler, kurutma makinesinin tasarımı aşamasında gözlemlenmemiş bir takım endüstriyel mikropları beraberinde getirebilir. Hiçbir şekilde petrol ürünleri veya çeşitli kimyasallar içeren atıklar işlenmemelidir. Kurutma sistemleri, yanıcı veya patlayıcı hammaddeleri işlemeye yönelik olarak tasarlanmamıştır. Tanımlanmamış veya genel parametreler, (ağır metal içeriği gibi) susuzlaştırma ve kurutma tesis işleminde doğrudan bir etkiye sahip değildir. Fakat üretim yöntemini sınırlandırabilmekte ve makine emisyonunu etkileyebilmektedir.

Ağır Metaller: Tanımlanmış ağır bir metal yoktur. Maksimum değerlerin yüksekliği iki katı bulmaktadır. Böylesi bir kısıtlama en başta tüm güvenlik ihtiyacını karşılamakta ve emisyon değerlerinin üzerine çıkılmadığına dair garanti vermektedir. Ağır metaller için belirtilen limitlerin üzerine çıkılırsa, makine uyumu için başka seçenekler sunulmaktadır.

Endüstriyel Çamur: Müşterilere her türlü işlem garantisini verebilmek adına, endüstriyel çamura yönelik olarak kurutma testleri tam ve doğru olarak yapılmak zorundadır. Normalde bantlı kurutma sistemimizde birçok ürün kurutulabilir. Fakat bunun yanında, bir geri dönüşüm sisteminin kurutma işlemine dahil edilip edilmemesi gereğinin anlaşılmasına ancak kurutma testleri sonrasında cevap verilebilir.

Yabancı Parçalar: (Taş, çakıl, tahta ve metal parçaları gibi) tüm atık ve yabancı maddeler, kurutma makinesinden uzak tutulmaktadır.

Değişken ve Düşük Derece Enerji Kullanımı: Değişken düşük derecede enerji kullanımı A.E.T. bantlı kurutma sistemi enerji kaynakları çeşitleri ve esnekliği tarafından nitelendirilmiştir. Geniş aralıktaki ürünleri kurutmada kullanılır. Çamur, biyokütle (örneğin tahta tozu), endüstriyel ürünler (örneğin defolu ürünler). Düşük ısı derecesi seviyesi ve uzun kalış süresinde dikkatli bir şekilde kurutulmuş ürün temin eder.

Kuru Katı Maddelerdeki Değişiklikler: Teklifini yaptığımız kurutma sisteminin de geri karışım uygulanmaktadır. Bu yüzden eğer değişken kuru maddeli çamur gelirse sadece karşı karışım miktarı değişecektir. Bu, farklı çamurlara uyum sağlama sürecinde mekanik bir düzenleme veya temizleme işlemi gerektirmeksizin yüksek bir esneklik olanağı sağlamaktadır.

Tane Haline Getirilmiş Büyüklük: Ulaşılabilen maksimum tanelendirilmiş büyüklük çoğunlukla çamurun kalitesine ve aynı zamanda su arıtma işlemince kullanılan yumuşaklık miktarına bağlıdır. Bunlar, çamurun işlenme aşaması test edilene kadar maksimum tanelendirilmiş büyüklük konusunda güvenilir bir yargıya ulaşılamamasının sebepleridir. Kurutulmuş atık çamur termik santrallerde kömür yerine kullanılabildiği gibi, çimento santrallerinde de kömür yerine yakıt olarak kullanılabilmekte ve çıkan kül ise çimento hammaddesi olarak değerlendirilmektedir. Çıkan atık çamurlarının kurutulduktan sonra ki kalorisi 3000-3950 civarındadır. Yani atık diye düşündüğümüz, bertarafı için ekstra ödemeler yaparak ve çok geniş alanları çevreye de zarar vererek kullanılamaz hale getirdiğimiz çamur aslında bedava hazır enerjidir. Aynı zamanda evsel nitelikli çamurlar içerdiği potasyum nitrat ve fosfor nedeni ile zengin bir gübre olarak kullanıma uygun hale gelmektedir. Bu tip çamurlar çevre düzenlemeleri, ağaçlar ve yerle teması olmayan bitkiler de gübre yerine kullanılmaktadır. Ayrıca kurutulmuş çamurların su tutma özelliği sayesinde toprak iyileştirme ve dolgu malzemesi olarak kullanılması da mümkündür.

Çamur Miktarının Maksimum Esnekliği: Kapasite, makineye verilen çamur miktarının düzenlenmesinin yanı sıra kurutma sıcaklıklarının 100 ile 150 ^oC derece arası ayarlanmasıyla da büyük oranda değiştirilebilir. Bunun yanı sıra kurutma makinesi kapatılıp bandı boşaltmaya gerek kalmadan çamurla yüklü bir şekilde tekrar başlatılabilir.

Enerjinin En İyi Şekilde Kullanımı- Ekonomik Sistem: Hava kurutma devresindeki kuru hava, 100 ila 150 ^oC derece arası değişen sıcaklıklarda ısıtılır. Böyle düşük bir sıcaklıkla, ısı ve elektrik enerjisinin ortak üretiminden veya diğer termal işlem kaynaklarından buhar ve egzoz ısısı entegre edilebilir.

Koku Yaymaz: Kuruma sıcaklıkları düştükçe koku yayma sorununun azaldığı görülür. Ama 100-150 ^oC de dumanlı havayı işlemenin faydası konusunda ısrarlıyız. Sistemimizde dumanlı hava işlemini yoğunlaştırma işlemi için bir gaz yıkayıcısı vardır.

Halil İbrahim Kalem

Proje Müdürü

A.E.T. Gelişmiş Çevre Teknolojileri & Enerji Sis. San. ve Tic. Ltd. Şti.

Atıksu Çamurları

Öğr.Gör.Dr. N. Kamil Salihoğlu

Bursa Kent Çözümleri Sempozyumu 2007

Biyolojik esasla çalışan atıksu arıtma tesisleri, arıtım süreci sonunda, çamur adı verilen ve arıtmayı gerçekleştiren mikroorganizmalardan oluşan bir biyokütleyi de bertaraf etmek zorundadırlar. Ülkemizde özellikle son yıllarda dikkate alınmaya başlayan bu husus önemli çevresel sorunlar arasında yeralmaktadır. Avrupa Konseyi yönergesinin (91/271/EEC) getirdiği sınırlamalarla AB'ye üye ülkelerde 1998'de oluşan 7,2 Milyon Ton çamur katı maddesinin (KM), 2005 yılında 9,4 Milyon Ton KM?ye çıkması beklenmektedir. (Avrupa Çevre Ajansı (EEA), 1998.) Ayrıca Amerika Birleşik Devletleri'nde (A.B.D.) 1998?de oluşan 6,9 milyon ton KM'nin 2005'te 8,2 Milyon Ton KM'ye ulaşacağı hesaplanmıştır (USEPA,1999). Ülkemizde oluşan atık çamur miktarına ilişkin net bir rakam bulunmamaktadır. Yaklaşık miktar için Avrupa'da kişi başına oluşan ortalama atık çamur miktarı olan 60 g./ kişi. gün değeri dikkate alınabilir. Arıtma çamurları; içerdikleri nutrientler (azot, fosfor, potasyum vb.) sebebiyle toprak şartlandırıcı, kalorifik değerleri sebebiyle de yakıt veya ek yakıt olarak kullanılmaktadır. Değerlendirilebilir özelikteki bu yan ürün, uygun şekilde bertaraf edilmediği taktirde içerdiği patojen mikroorganizmalar sebebiyle Salmonellosis, Bacillary dysentery, Cholera, Gastroenteritis vb. birçok hastalığa yol açabilmektedir. Tüm çamur bertaraf metotları için ise sınırlayıcı ana faktör çamurun nem içeriğidir. Amerikan Çevre Ajansı (EPA) ve Avrupa Birliği (EU) tarafından çamur kullanımı ve bertarafına ilişkin belirli standartlar oluşturulmuştur. Toplam arıtım maliyetinin yarıya yakın kısmını oluşturan çamur arıtımında ülkemizde kullanılacak yöntemlerin araştırılması,  karşılanacak maliyetlerin azalmasında ve uygulamadan doğacak sorunların en aza indirilmesinde fayda sağlayacaktır.

Avrupa Birliği çamur bertarafında genel olarak iki ana unsuru ön plana çıkarmaktadır. Bunlardan birincisi toprak iyileştirici malzeme olarak kompost üretimi bir diğeri ise yakmadır. Genel olarak organik atıkların depolanması sonucu oluşan metan emisyonlarının oluşturduğu sera etkisi sebebiyle depolama gündem dışında bırakılmış ve belirli bir süre sonunda terk edilmesi benimsenmiştir. (EC, 2002)

Arıtma çamurlarının bertarafına ülkemizdeki yönelik son yasal düzenleme 31.05.2005 tarih ve 25831 nolu Resmi Gazete'de yayınlanarak yürürlüğe giren Toprak Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği'nde yapılmıştır. Bu yönetmeliğin madde 10 b bendi uyarınca sınır değerleri aşmayan stabilize arıtma çamurlarının toprakta kullanılması izne tabidir. Toprağın ve çamurun fiziksel ve kimyasal özellikleri, ağır metal içerikleri, pH'ları, çamurun uygulanma sıklığı, uygulanan ürünlerin türleri, besin zincirine dahil olunması ile oluşabilecek riskler, özel koruma alanları, taşkın sahaları vb. birçok unsur stabilize çamurların toprağa uygulanmasında dikkate alınan hususlardır.