Modern Şehirlerde Sürdürülebilir Atık Yönetimi

13 Temmuz 2008 Dergi: Kasım-Aralık 2006
"Sürdürülebilir Entegre Atık Yönetimi" çevresel etkileri en aza indirecek tekniklerin ve teknolojilerin seçimi ve uygulanması ile birlikte mevsimsel değişikliklere bağlı planlama ve işletme yöntemlerini de kapsamaktadır.

Sürdürülebilir Entegre Atık Yönetimi

Kaynağında ayrıştırma (atık azaltılması), geri dönüşüm; atıkların fiziksel, kimyasal ya da biyolojik yöntemlerle biçim değiştirmesi ve son olarak da düzenli depolama sahalarında biriktirilerek, bertaraf edilme yöntemlerinin ayrı ayrı ya da hep birlikte uygulanması aşamalarını kapsamaktadır. Geri dönüşüm işlemi kaynağında atık azaltılması ve ayrıştırılmasına bağlı olarak ele alınmalıdır.

Atık dönüşümü (kompost, yakma, gazlaştırma) geri dönüştürülmeye değer tüm malzemelerin ayrıştırılarak değerlendirilmesinden sonra yapılmalıdır. Düzenli depolama seçeneği ise ekonomik değeri olmayan, dönüştürülmesi teknik ve ekonomik açıdan mümkün olmayan bir kısım atıklar için düşünülmelidir. Bugün ülkemizde kolay çözüm peşinde olanlar hiçbir ayrıştırma yapmadan, atık dönüşümü yapmadan, evsel atıklar içinde tehlikeli atıkları dikkate almadan, vahşi depolamadan düzenli depolamaya geçmeyi başarılı çözüm olarak sunmakta ve her yıl 2 milyar YTL’den(4) daha fazla milli servetin geri kazanılmasına engel olmaktadırlar. Düzenli depolama işletmeciliği şartlarını da yerine getiremediğimiz için yerüstü ve yeraltı kaynakların geri döndürülemez bir şekilde kirlenmesine engel olunamamaktadır.

Bütün bunlardan daha vahim olan ise kanalizasyon arıtma çamurları sadece susuzlaştırılarak (%20-30 katı madde, kalanı su) düzenli depolama sahalarına gönderilmektedir.

Milyonlarca kümes hayvanı dışkısı, küçük ve büyük baş hayvan dışkıları da doğaya rasgele atılarak çok ciddi çevre sorunu yaratmaya devam edilmektedir.

Evsel ve endüstriyel atıklardan insan ve hayvan atıklarına kadar tüm atıkların birlikte düşünülerek, yerel koşullarda, tarımsal atıklar da dikkate alınarak; havaya, karaya, yeraltı ve yerüstü su kaynaklarına en az zararı olan "Sürdürülebilir Entegre Atık Yönetimi" teknolojilerinin uygulanması, merkezi yönetimden daha çok yerel yönetimlerin asli görevidir. Yapılması gereken ilk iş; yerel olarak atıkların miktarlarının, özelliklerinin belirlenmesi ve bu atıkları üretenlerin sosyal sorumlulukları gereği çözümün üretilmesine katkılarının sağlanmasıdır. Unutmayalım, çevreye zarar veren atıklar, doğru değerlendirildiğinde birçok sanayi için gerekli hammadde üretimi mümkün olmaktadır. Bu konuda Çevre ve Orman Bakanlığı gerekli standart ve yönetmelikleri hazırlayarak yerel yönetimlerin önünü açmaktadır. Ülkemizde üniversitelerde, yerel yönetimlerde, özel sektörde ve sivil toplum kuruluşlarında bilgili ve bilinçli uzmanlarımız vardır. Yöneticilerimize düşen, bu uzmanlara yeterli maddi ve manevi desteği vermektir.

Atıkların Azaltılması

Atık azaltılması; tasarım, üretim ve ambalaj kullanımı aşamalarında gerekli özenin gösterilmesiyle ve son kullanıcıların bilinçlendirilmesi ile gerçekleştirilebilmektedir. Evlerimizden başlayarak, kullanım alışkanlıklarımızı değiştirerek, ticari ve endüstriyel işletmelerde gerekli önlemleri alarak atıkların azaltılması ve en düşük maliyetlerle geri dönüşümün yapılması mümkün olmaktadır.

Atıkların Geri Dönüşümü

Atıkların cinslerine göre ayrıştırılarak toplanması, bu atıkların tekrar kullanım için hazır hale getirilmesi aşamalarını içermektedir. Sürdürülebilir Atık Yönetimi’nin katma değeri en yüksek aşaması budur.

Atıkların Biçim Değiştirilmesi

Geri dönüşümden arta kalan atıkların; fiziksel, kimyasal ve biyolojik yöntemlerle biçim değiştirilmesi ile tekrar kullanılabilir hale gelir (kompost işlemi) veya enerji üretiminde (yakılarak ısı, gazlaştırılarak sentetik gaz) kullanılabilir.

"Sürdürülebilir Entegre Atık Yönetimi" ülkemize uygun örnek bir proje ile anlatmaya çalışalım. Ele alınacak atıklar: Evsel atıklar, tıbbi atıklar, kanalizasyon (atık su) arıtma atıkları, hayvan dışkıları.

Evsel Atıklar

Çevre ve Orman Bakanlığı’nın verdiği bilgilere göre ülkemizde günde 65 bin ton, yılda 23 milyon 400 bin ton çöp üretilmektedir. Bölgelere ve mevsimlere göre büyük farklılıklar göstermesine rağmen toplanan çöp içinde geri dönüştürmeye değer kağıt, metal, plastik, cam gibi malzemelerin oranı, kaynağında ayrıştırma yapılmadığı için %15-25 arasında değişmektedir.

Evlerden, işyerlerinden ayrıştırılmadan toplanan atıklar, atık toplama istasyonlarında poşet açma, eleme işlemlerinden geçirilir. Eleme sırasında özellikle organik atıklar ayrıştırılarak kompost üretme tesisine yönlendirilir. Ülkemizde toplanan tüm çöplerin bu yöntemle işlenmesi halinde yaklaşık günde10 bin ton kompost üretmek mümkündür(4). Atık toplama istasyonlarının yanına kompost tesisi kurulursa bu malzemenin uzun mesafeler taşınmasının önüne geçilmiş olur. Genellikle oturma bölgelerine yakın kurulmuş olan atık toplama istasyonlarında kompost tesisi kurmak, ancak yeterli koku giderici sistemler varsa mümkün olabilmektedir. Metal ve cam gibi malzemeler öncelikle manyetik ve "edy-current" ayrıştırıcıları kullanarak ayrılır daha sonra kağıt, plastik, metal ve ambalaj malzemeleri de elle ayrıştırılarak geri dönüştürme işlemleri için ilgili tesislere ayrı ayrı gönderilebilir. "Tıbbi atık"larda 140-160 ¡C buhar sterilizasyonundan geçirilip evsel atıklarla birlikte bu tesislerde işleme tabi tutulabilir. Geri dönüşüm değeri olmayan malzemeler kırma, kurutma ve briketleme işlemlerinden geçirilerek yakma ve gazlaştırma yöntemleri için hazır hale getirilir. Evsel atıklarda nem oranları % 40-60 arasında değişmektedir. Kurutma için gerekli enerji, yakma veya gazlaştırma tesislerinden elde edilen ısı veya sentetik gaz kullanılarak sağlanabilir. Burada gazlaştırma yöntemi tercih edilmesi halinde elde edilen sentetik gaz; kurutma fırınlarında brülörlerde kullanılacağı gibi fazlası da elektrik motorlarında yakılarak, elektrik üretimi sağlanır. Teorik hesaplamalara göre 1 ton %10 nemli briket kullanılarak, 1 MW elektrik ve ısı enerjisi üretilebilmektedir. Bu işlemlerden geri kalan malzemeler "düzenli depolama sahaları"na gönderilir.

Kanalizasyon (atık su) arıtma atıkları

Atık su arıtma tesisleri; kum ve yağ ayırma, ön çökeltme tankları, havalandırma tankları, son çökeltme tankları, çamur yoğunlaştırıcılar, çürütücüler(digester tankları), biogaz tankları, susuzlaştırma birimlerinden oluşmaktadır. Elde edilen gaz elektrik motorlarında kullanılarak elektrik elde edilmektedir. Burada susuzlaştırılmış atıklar %80 su içermektedir. Bu haliyle düzenli depolama sahalarına gönderilmesi sakıncalıdır. Bu atıklar kurutularak yakma veya gazlaştırma tesislerinde bertaraf edilebilir. Kurutma işlemi çok yüksek ısı enerjisi gerektirdiği için bu tesislerde elde edilen biogaz kurutma için yeterli değildir. Bu işlem için gerekli yakıt olarak doğal gaz, fuel oil kullanılabileceği gibi tesise entegre olarak kurulacak, gazlaştırma sisteminde elde edilen sentetik gaz da kullanılabilir. Söz konusu gazlaştırma tesisinde çöp ayrıştırma tesislerinde elde edilmiş briketler ve kurutulmuş arıtma atıkları bertaraf edilerek sentetik gaz elde etmek mümkündür. Bu yöntemle arıtma çamurlarının düzenli depolama sahalarına sağlıksız koşullarda gönderilmesinin önüne geçilmiş ve atık su çamurları oluştuğu yerde bertaraf edilmiş olmaktadır. Bu tesisten çıkan az miktardaki kül vb atıklar düzenli depolama sahalarına gönderilebilir.

Kümes hayvanları, küçük ve büyük baş hayvan atıkları

Atık su arıtma tesislerinde uygulanan benzer yöntemler kullanılarak biogaz elde edilmektedir. Susuzlaştırılmış çamurlar kurutularak gübre olarak kullanılabilir. Elde edilen biogazın kurutma için yeterli olmaması halinde bu tesislere entegre olarak kurulacak gazlaştırma ünitelerinde; çöp ayrıştırma tesislerinden getirilecek briketler bertaraf edilerek üretilecek sentetik gaz, kurutma fırınlarının brülörlerinde kullanılabilir. Bu tesislerde kalan ve ekonomik değeri olmayan atıklar,düzenli depolama sahalarına gönderilebilir.

Kısa örnekte anlatılmaya çalışıldığı gibi birbirinden farklı atıkları, "Sürdürülebilir Entegre Atık Yönetimi" anlayışıyla birlikte ele alarak önemli değerler geri kazanılmakta, taşıma giderleri azaltılarak ve kurutma tesislerinde sentetik gaz kullanılarak petrol ve doğal gaz gibi ithal yakıtların kullanımında da çok önemli tasarruflar yapılabilmektedir.

Sağlıklı ve mutlu bir yeni yıl dilerim.

Kaynaklar:

1- Tchobanoglous G., Theisen H. "Integrated Solid Waste Management-Engineering Principals and Management Issues" 1993 McGrawHill

2- C.Mancuhan "Yakma yerine neden Gazlaştırma" Ocak 2006 Su ve Çevre Dergisi

3- C.Mancuhan "Gazlaştırma konusunda bilinmesi gerekenler" Mart 2006 Su ve Çevre Dergisi

4- C.Mancuhan "Değersiz bilinen değer:Çöp" Mayıs 2006 Su ve Çevre Dergisi

5- A.Klein "Gasification: An Alternative process for energy recovery and disposal of MSW" Mayıs 2002 Colombia University

6- C.Mancuhan "Evlerimizdeki Tehlikeli Atıklar" Eylül 2005 Su ve Çevre Dergisi

Coşkun Mançuhan

Mak. Müh. ODTÜ 1976

coskun@gepenergy.com


Etiketler